Nowa Synagoga we Wrocławiu

Nowa Synagoga, zwana też Synagogą na Wygonie [Neue Synagoge/Synagoge am Anger], stanowiła jeden z najbardziej rozpoznawalnych obiektów w panoramie Wrocławia. Była największą synagogą wzniesioną we Wrocławiu, a w momencie wybudowania stanowiła drugą pod względem wielkości synagogę na obszarze niemieckojęzycznym, ustępując pierwszeństwa jedynie Nowej Synagodze w Berlinie.

 

Zaledwie 40 lat przed rozpoczęciem budowy Nowej Synagogi  1 otwarto Synagogę pod Białym Bocianem 2 , która miała pełnić funkcję pierwszej synagogi dla całej gminy. Jednak wrocławska gmina żydowska, podobnie jak wiele innych w ówczesnych Niemczech w XIX wieku, przechodziła okres burzliwych dyskusji i sporów związanych z kwestiami religijnymi i tożsamościowymi. W latach 40. XIX wieku, po wieloletnim sporze wewnątrz gminy pomiędzy konserwatywnymi i liberalnymi członkami, zadecydowano o utworzeniu dwóch niezależnych komisji kultowych i powołaniu na czele każdej z nich osobnego rabina. Równolegle dyskutowano o budowie synagogi dla wzrastającej liczebnie społeczności i wzniesieniu nowoczesnego, reprezentacyjnego obiektu kultowego, który zaspokoiłby potrzeby przede wszystkim reformowanej części gminy.

W 1864 roku zarząd gminy zatwierdził decyzję o budowie świątyni i podjęto starania o zakup odpowiedniej działki. Gmina rozważała wybór miejsca pod przyszłą synagogę pomiędzy trzema lokalizacjami: pierwszą była Karlsstrasse 27 [ul. Kazimierza Wielkiego] 3 , drugą narożna parcela przy Nikolai Stadtgraben 4 i Neue Antonienstraße 5 [róg ul. Podwale i ul. Zelwerowicza] 4 .

Trzecią i ostatecznie wybraną opcją był teren dawnego Hotelu Zettlitz 1 położony przy Schweidnitzer Stadtgraben [ul. Podwale 34]. Usytuowanie tuż przy miejskiej promenadzie, w dynamicznie rozwijającej się dzielnicy miasta odpowiadało wysokiej randze przyszłej budowli. Nie bez znaczenia było też otoczenie, w tym przylegająca do parceli od zachodu Willa Eichborn z dużym ogrodem, a od wschodu Schweidnitzer Strasse [ul. Świdnicka] i pl. Tauenziena [pl. Kościuszki].

Do zamkniętego konkursu zaproszono trzech architektów: Edwina Opplera, Carla Lüdecke, który pełnił wówczas funkcję architekta okręgowego oraz jednego nieznanego z nazwiska architekta. W 1866 wyłoniono zwycięzcę, którym został Oppler. Jego projekt z pewnością spełniał najważniejsze założenia konkursowe, ale niewątpliwie duże znaczenie odgrywała też osoba architekta. Oppler był z pochodzenia Ślązakiem i urodził się w Oleśnicy pod Wrocławiem. Był też jednym z pierwszych żydowskich architektów, który zdobył wykształcenie architektoniczne na wyższej uczelni i jednym z pierwszych specjalizujących się w projektowaniu synagog. Poza tym w trakcie trwania wrocławskiego konkursu w budowie była już Nowa Synagoga w Hanowerze jego autorstwa.

Z uwagi na wydłużony kształt działki budynek Nowej Synagogi we Wrocławiu został usytuowany w poprzek niej, zajmując całą długość krótszego boku. Główne wejście, umieszczone zazwyczaj od zachodniej strony, zostało przeniesione na elewację północną, tak, aby umożliwić zaprojektowanie bardziej reprezentacyjnego portalu i otaczającej zieleni. Ulokowanie wejścia w ścianie bocznej było uwarunkowane również tym, iż od zachodniej strony parcela przylegała bezpośrednio do ogrodu Eichborna i nie istniała wówczas Anger Strasse [ul. Łąkowa], wytyczona dopiero w 1909 roku.

Najważniejszy akcent budowli stanowiła ogromna kopuła, wzniesiona nad skrzyżowaniem naw na ośmiobocznym tamburze, która miała osiągnąć wysokość 73 metrów, a jej dominujący charakter podkreślały cztery ośmiokątne wieże. Rozwiązania zastosowane przez Opplera miały na celu stworzenie nie tylko reprezentacyjnej, ale też funkcjonalnej przestrzeni. Szczegółowo rozplanowano komunikację wewnętrzną oraz układ empor dla kobiet, synagoga posiadała też siedem wejść. W narożniku południowo-zachodnim zaplanowano wydzieloną małą synagogę do odprawiania tygodniowych nabożeństw.

Najważniejszym punktem świątyni były Aron Ha-Kodesz i bima - podwyższone i ujęte w rozbudowaną architektonicznie ścianę wschodnią. Płynne połączenie schodami obu ważnych elementów dawało efekt wznoszenia ku górze, podkreślony przez rozetę i flankujące ją organy umieszczone na emporach po dwóch stronach szafy z Torą. Wnętrze synagogi otrzymało barwną polichromię ze stylizowanymi motywami roślinnymi autorstwa Gisberta Münstera. Projekt Opplera był dostosowany do potrzeb reformowanego kultu, stąd obecność organów i brak optycznego odgrodzenia kobiet siedzących na emporach. 

Duże znaczenie w koncepcji ideowej świątyni miał styl neoromański. W XIX wieku pojawiło się nowe wyzwanie dla projektantów, a także inwestorów ówcześnie powstających synagog – problem doboru odpowiedniego kostiumu stylowego. Edwin Oppler odegrał ważną rolę wśród niemieckich architektów, którzy podjęli się tego zadania i wyznaczył jeden z dominujących kierunków w projektowaniu architektury synagogalnej w drugiej połowie XIX wieku. Co więcej, stworzył także teoretyczną rozprawę o charakterze podręcznikowym, która przyczyniła się do rozpowszechnienia wypracowanego przez niego modelu synagogi dzięki publikacji w Baukunde des Architekten. Poglądy Opplera dotyczące znaczenia stylu neoromańskiego wpisywały się w ideę asymilacji propagowaną przez reformowanych Żydów.

Inspiracją dla Opplera była architektura Nadrenii przełomu XII i XIII wieku, a mianowicie cesarska Katedra w Wormacji, Katedra w Spirze czy Katedra w Moguncji. Oppler odwoływał się także do średniowiecznej tradycji budownictwa żydowskiego, a zwłaszcza Synagogi w Wormacji oraz Synagogi w Pradze. W rozważaniach Opplera nie brakuje elementu politycznego. Styl romański jest według niego stylem czysto niemieckim. W dobie rodzącej się narodowej tożsamości, niemal w przededniu zjednoczenia Niemiec Edwin Oppler proponował Żydom asymilację poprzez architekturę. Architekt wyraźnie sprzeciwiał się budowaniu w nurcie mauretańskim, czy też orientalnym – drugim wiodącym ówcześnie stylem w architekturze synagog.

Specyficzny moment, w którym powstawała wrocławska Nowa Synagoga sprawił, że Żydzi po raz pierwszy włączyli się w rywalizację między katolikami i protestantami o prym we wzniesieniu najokazalszej świątyni we Wrocławiu. W czasie, gdy gmina żydowska prowadziła swoją ogromną inwestycję, która miała zmienić oblicze Przedmieścia Świdnickiego, katolicy zmagali się z budową Kościoła św. Michała Archanioła 8 na Ołbinie, a ewangelicy – z budową Kościoła im. Zbawiciela, początkowo przy Salvatorplatz 5. Wznoszenie ogromnych budowli było obarczone ryzykiem. W 1868 roku wieża północna kościoła św. Michała Archanioła zawaliła się i nigdy nie została ukończona zgodnie z projektem architekta. Rok później próba wytrzymałości konstrukcji we wrocławskiej synagodze zakończyła się jej nadłamaniem, co zmusiło budowniczych do wzmocnienia elementów tworzących bazę dla kopuły, ale na szczęście uniknięto katastrofy budowlanej. Z uwagi na odległą lokalizację kościoła św. Michała i Nowej Synagogi bryły obu świątyń nie oddziaływały na siebie bezpośrednio. Zupełnie inaczej mogło się stać z ewangelickim kościołem Zbawiciela, który miał powstać w bezpośredniej okolicy synagogi na Kürassier-Reitplatz [pl. Muzealny] 6 . Ostatecznie na placu powstało Śląskie Muzeum Sztuk Pięknych, otwarte w 1880 roku.

Wrocławska synagoga stała się modelem architektonicznym dla innych świątyń mozaistycznych w drugiej połowie XIX w., zwłaszcza budowanych na Śląsku. Przykładami są nieistniejące już Synagoga w Kłodzku, projektu Alberta Graua, który zresztą kierował przez dwa lata budową wrocławskiej synagogi, czy Synagoga w Głogowie. Oppler stworzył w sumie osiem projektów świątyń mozaistycznych, z czego aż pięć zostało zrealizowanych (zob. mapa na dole). Żadna z jego synagog nie przetrwała pogromu Żydów w nazistowskich Niemczech, zwanego „nocą kryształową” z 9 na 10 listopada 1938 roku, podczas którego podpalono i zniszczono synagogi oraz inne obiekty należące do żydowskich właścicieli.

 

Tekst: Karolina Jara

Synagogi Edwina Opplera - projekty i realizacje

Research Toolbox